Μια θεμελιώδης τομή στο δικαστικό σύστημα και την κοινωνική πρόνοια επιτεύχθηκε με την ψήφιση του νόμου 5023/2023, ο οποίος διασφαλίζει την ανεμπόδιστη πρόσβαση στη δικαιοσύνη για τα άτομα με αναπηρία. Το κράτος, αναγνωρίζοντας τις ιδιαίτερες ανάγκες και τις δυσκολίες που αντιμετωπίζει η συγκεκριμένη κοινωνική ομάδα, προχώρησε σε μια ριζική επικαιροποίηση του νομοθετικού πλαισίου, εναρμονίζοντας την ελληνική νομοθεσία με τη Διεθνή Σύμβαση για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία. Η σημαντικότερη αλλαγή αφορά τη θεσμοθέτηση της δωρεάν νομικής και συμβουλευτικής βοήθειας, η οποία πλέον αποσυνδέεται πλήρως από τα εισοδηματικά κριτήρια που ίσχυαν μέχρι πρότινος.
Σύμφωνα με τις νέες διατάξεις, δικαιούχοι της δωρεάν παροχής νομικών υπηρεσιών είναι όλοι οι πολίτες που φέρουν ποσοστό αναπηρίας 67% και άνω. Η ρύθμιση αυτή καλύπτει όχι μόνο τους Έλληνες πολίτες και τους υπηκόους κρατών-μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αλλά επεκτείνεται και σε πολίτες τρίτων χωρών ή ανιθαγενείς, υπό την προϋπόθεση ότι διαθέτουν νόμιμη κατοικία ή συνήθη διαμονή εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Το κρίσιμο σημείο που αναβαθμίζει το επίπεδο προστασίας είναι ότι για τα άτομα αυτά δεν απαιτείται πλέον η απόδειξη «χαμηλού εισοδήματος», όπως συμβαίνει με τις υπόλοιπες κατηγορίες πολιτών. Η αναπηρία και μόνο, εφόσον πιστοποιείται στο οριζόμενο ποσοστό, αρκεί για να ενεργοποιηθεί η κρατική μέριμνα και ο αυτεπάγγελτος διορισμός δικηγόρου, όταν αυτό κρίνεται αναγκαίο από τις αρχές.
Η διαδικασία για την εξασφάλιση της βοήθειας αυτής έχει σχεδιαστεί ώστε να είναι όσο το δυνατόν πιο απλή και προσβάσιμη. Ο ενδιαφερόμενος ή ο εκπρόσωπός του οφείλει να υποβάλει μια αίτηση στην οποία θα περιγράφεται συνοπτικά η δικαστική υπόθεση ή η νομική πράξη για την οποία ζητείται η συνδρομή.
Το βασικό δικαιολογητικό που πρέπει να συνοδεύει την αίτηση είναι το πιστοποιητικό αναπηρίας, το οποίο εκδίδεται από το Κέντρο Πιστοποίησης Αναπηρίας (ΚΕ.Π.Α.) ή από τις αρμόδιες Ανώτατες Υγειονομικές Επιτροπές. Η κατάθεση των εγγράφων πρέπει να γίνεται τουλάχιστον δεκαπέντε ημέρες πριν από την προγραμματισμένη δίκη, αν και ο νόμος προβλέπει τη δυνατότητα σύντμησης αυτής της προθεσμίας σε κατεπείγουσες περιπτώσεις.
Πέρα από την εκπροσώπηση στις δικαστικές αίθουσες, ο νόμος δίνει ιδιαίτερη έμφαση και στην προληπτική νομική ενημέρωση μέσω της συμβουλευτικής βοήθειας. Οι πολίτες με αναπηρία 67% και άνω έχουν το δικαίωμα να λαμβάνουν καθοδήγηση για ποινικές υποθέσεις από τους εισαγγελείς υπηρεσίας, ενώ για αστικής φύσεως ζητήματα μπορούν να απευθύνονται στους προέδρους υπηρεσίας των αρμόδιων δικαστηρίων.
Αυτοί οι λειτουργοί της δικαιοσύνης έχουν την υποχρέωση να ενημερώνουν τους πολίτες για τα δικαιώματά τους και τις δυνατότητες ένταξής τους στο σύστημα νομικής βοήθειας. Με αυτόν τον τρόπο, το νομικό σύστημα παύει να είναι ένας δυσπρόσιτος μηχανισμός και μετατρέπεται σε ένα εργαλείο ισονομίας, διασφαλίζοντας ότι η σωματική ή ψυχική αναπηρία δεν θα αποτελέσει ποτέ ξανά εμπόδιο στην προάσπιση των δικαιωμάτων του ατόμου.