Η Ευρώπη γιορτάζει σήμερα τη Διεθνή Ημέρα Δημοκρατίας. Τα τελευταία πέντε χρόνια, η δημοκρατία στην Ευρώπη έκανε περισσότερα βήματα προς τα πίσω παρά προς τα εμπρός.
Η υποχώρηση της δημοκρατίας στις ΗΠΑ αποδυναμώνει τους διεθνείς κανόνες και τις συμμαχίες που αποτελούν θεμέλιο για την ασφάλεια της Ευρώπης, ενώ παράλληλα αυξάνει τον κίνδυνο συγκρούσεων παγκοσμίως, σύμφωνα με έκθεση που δημοσιεύθηκε χθες Τρίτη.
Τα τελευταία πέντε χρόνια, η δημοκρατία στην Ευρώπη έκανε περισσότερα βήματα προς τα πίσω παρά προς τα εμπρός, σύμφωνα με την έκθεση «Παγκόσμια Κατάσταση της Δημοκρατίας 2026» του Διεθνούς Ινστιτούτου για τη Δημοκρατία και την Εκλογική Βοήθεια (International Idea). Η έκθεση κατέγραψε 77 υποχωρήσεις σε σύνολο 154 δείκτες της δημοκρατίας στην Ευρώπη κατά την περίοδο 2020-2025, έναντι μόλις 42 βελτιώσεων.
Περισσότερες από τις μισές ευρωπαϊκές χώρες παρουσίασαν επιδείνωση σε τουλάχιστον έναν από τους εξεταζόμενους τομείς, με τις ατομικές ελευθερίες, την πρόσβαση στη δικαιοσύνη και την αξιοπιστία των εκλογών να καταγράφουν τις συχνότερες υποχωρήσεις.
Η επιρροή των ΗΠΑ
Η αποδυνάμωση των θεσμικών ελέγχων και των δημοκρατικών κανόνων στις Ηνωμένες Πολιτείες ασκεί πιέσεις στις συμμαχίες και στους διεθνείς κανόνες στους οποίους βασίζεται μεγάλο μέρος του κόσμου, ενώ παράλληλα δίνει σε κυβερνήσεις το έναυσμα να επιτίθενται σε θεσμούς στο εσωτερικό τους, σύμφωνα με τον οργανισμό.
«Ό,τι συμβαίνει στις ΗΠΑ έχει παγκόσμιες επιπτώσεις και πιστεύω ότι αυτή είναι μία από τις σημαντικές εξελίξεις που συμβαίνουν σήμερα στον κόσμο», δήλωσε σε συνέντευξή του ο γενικός γραμματέας του IDEA, Κέβιν Κάσας-Σαμόρα.
Στα χαμηλότερα επίπεδα από το 1975 η δημοκρατία στις ΗΠΑ
Συγκρίνοντας το 2025 με το 2020, το IDEA κατέγραψε επτά σημαντικές υποχωρήσεις στις δημοκρατικές επιδόσεις των ΗΠΑ, μεταξύ άλλων στην ανεξαρτησία της δικαιοσύνης, την πρόσβαση στη δικαιοσύνη, την αποτελεσματικότητα του Κογκρέσου, την ελευθερία του Τύπου και την ελευθερία της έκφρασης. Σχεδόν οι μισοί από τους 30 δείκτες που χρησιμοποιεί ο Οργανισμός έχουν υποχωρήσει στα χαμηλότερα επίπεδά τους από το 1975.
Η εξέλιξη αυτή καταγράφεται σε ένα ιδιαίτερα πολωμένο πολιτικό περιβάλλον. Ανάλυση του Ινστιτούτου Lowy τον Ιούλιο περιέγραψε την αμερικανική πολιτική σκηνή ως όλο και πιο διχασμένη, με αντίπαλα στρατόπεδα που αντιμετωπίζουν το ένα το άλλο ως απειλή και δικαιολογούν αντιδημοκρατικές συμπεριφορές όταν αυτό εξυπηρετεί τους στόχους τους.
Η έκθεση αναφέρει ότι ο πρόεδρος των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ, συγκέντρωσε γρήγορα εξουσίες το 2025 και πως οι συνέπειες ήταν «ευρείας εμβέλειας, υπονομεύοντας το κράτος δικαίου στο εσωτερικό και διεθνώς και δοκιμάζοντας μακροχρόνιες συμμαχίες και την πολυμερή συνεργασία».
Η εκτίμηση αυτή συνδέεται και με συγκεκριμένες κυβερνητικές αποφάσεις. Εκτελεστικό διάταγμα τον Φεβρουάριο του 2025 έδωσε εντολή στους αξιωματούχους που ασκούν την αμερικανική εξωτερική πολιτική να ενεργούν υπό την καθοδήγηση του προέδρου, προειδοποιώντας ότι η μη εφαρμογή της πολιτικής του μπορεί να οδηγήσει σε πειθαρχικές κυρώσεις.
Ο Κέβιν Κάσας-Σαμόρα, υποστηρίζει ότι οι επιπτώσεις γίνονται εμφανείς και στον τρόπο με τον οποίο κυβερνήσεις δικαιολογούν επιθέσεις εναντίον δημοκρατικών θεσμών και της κοινωνίας των πολιτών. Όπως είπε, πολλές κυβερνήσεις «παίρνουν κατευθύνσεις» από όσα συμβαίνουν στις ΗΠΑ.
«Πολλά από τα επιχειρήματα που προβλήθηκαν στις ΗΠΑ όταν έκλεισε η USAID επιστρατεύτηκαν αργότερα, για παράδειγμα, στη Σερβία, προκειμένου να περιοριστεί η δράση οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών που η κυβέρνηση θεωρούσε ανεπιθύμητες», δήλωσε.
Οι επιπτώσεις στην παγκόσμια ασφάλεια
Η υποχώρηση των δημοκρατικών επιδόσεων στις ΗΠΑ αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης υποχώρησης της δημοκρατίας.
Το 2025, 98 από τις 173 χώρες – ποσοστό 57%- παρουσίασαν υποχώρηση σε τουλάχιστον έναν δείκτη της δημοκρατίας σε σύγκριση με πέντε χρόνια νωρίτερα, σύμφωνα με την έκθεση, ενώ μόλις 55 χώρες σημείωσαν βελτίωση. Ήταν η 11η συνεχόμενη κατά την οποία περισσότερες χώρες είδαν τις δημοκρατικές τους επιδόσεις να επιδεινώνονται παρά να βελτιώνονται. Οι ΗΠΑ δεν αποτελούν μεμονωμένη περίπτωση, όμως το μέγεθος και η επιρροή τους καθιστούν ιδιαίτερα σημαντικές τις εξελίξεις στο εσωτερικό τους.
Η βασική προειδοποίηση του IDEA είναι ότι η δημοκρατική διάβρωση αποτελεί ταυτόχρονα και ζήτημα ασφάλειας. Το 2025 καταγράφηκαν παγκοσμίως 65 ένοπλες συγκρούσεις, ο υψηλότερος αριθμός από το 1946, μεταξύ των οποίων και οκτώ διακρατικές συγκρούσεις -αριθμός-ρεκόρ.
Η έκθεση αναφέρει ότι τα υβριδικά πολιτικά συστήματα, στα οποία υπάρχουν δημοκρατικές διαδικασίες αλλά ο πολιτικός ανταγωνισμός και τα κατοχυρωμένα δικαιώματα είναι περιορισμένα, έχουν εμπλακεί συχνότερα σε συγκρούσεις από ό,τι είτε τα πλήρως αυταρχικά καθεστώτα είτε οι δημοκρατίες που λειτουργούν αποτελεσματικά.
Ο Κάσας-Σαμόρα επικαλέστηκε τη Ρωσία ως χαρακτηριστικό παράδειγμα. «Μια πλήρως δημοκρατική Ρωσία, με θεσμικά αντίβαρα, ελευθερία του Τύπου και οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών που θα μπορούσαν να λειτουργούν ελεύθερα και να ζητούν από τους δημόσιους αξιωματούχους λογοδοσία, δεν θα είχε εισβάλει στην Ουκρανία. Είναι τόσο απλό».
«Πληγή» για την Ελλάδα η πρόσβαση στη δικαιοσύνη
Όπως αναφέρει η έκθεση, σε σύγκριση με το 2020, ο δείκτης πρόσβασης στη δικαιοσύνη παρουσίασε επιδείνωση το 2025 σε 31 χώρες, αριθμός υπερδιπλάσιος των 15 χωρών που κατέγραψαν βελτίωση. Οι περισσότερες από αυτές τις υποχωρήσεις σημειώθηκαν σε χώρες με μέτριες επιδόσεις, ωστόσο αισθητή επιδείνωση καταγράφηκε και σε δύο χώρες που το 2020 βρίσκονταν σε σαφώς υψηλότερο επίπεδο: την Ελλάδα και τη Νότια Κορέα.
Σε περιφερειακό επίπεδο, η Αφρική και η Ευρώπη συγκέντρωσαν από κοινού το 65% των συνολικών υποχωρήσεων στον δείκτη της πρόσβασης στη δικαιοσύνη.
Ποιοι δείκτες υποχώρησαν στην Ευρώπη
Η Ευρώπη εξακολουθεί να βρίσκεται στην κορυφή των διεθνών κατατάξεων δημοκρατίας, ωστόσο κατέγραψε 77 υποχωρήσεις έναντι 42 βελτιώσεων την περίοδο 2020-2025. Οι ατομικές ελευθερίες, η πρόσβαση στη δικαιοσύνη και η αξιοπιστία των εκλογών ήταν μεταξύ των τομέων που δέχθηκαν τις μεγαλύτερες πιέσεις.
Η Γερμανία είναι ένα πρόσφατο παράδειγμα αυτής της πίεσης. Στις αρχές του μήνα, το ακροδεξιό κόμμα Εναλλακτική για τη Γερμανία (AfD) έλαβε το 43,8% των ψήφων στη Σαξονία-Άνχαλτ, υπερδιπλασιάζοντας το ποσοστό που είχε συγκεντρώσει το 2021. Το CDU του καγκελάριου Φρίντριχ Μερτς περιορίστηκε στο 17,2%, το χαμηλότερο ποσοστό στην ιστορία του κόμματος στο συγκεκριμένο ανατολικογερμανικό κρατίδιο, αφήνοντας τα παραδοσιακά κόμματα να προσπαθούν να εξηγήσουν την άνοδο του AfD και να αποτρέψουν την ανάληψη της εξουσίας από αυτό.
Ο Κάσας-Σαμόρα υποστήριξε ότι η απήχηση των λαϊκιστικών-αυταρχικών κομμάτων δεν μπορεί να αποδοθεί απλώς στην εχθρότητά τους απέναντι στη δημοκρατία.
«Είτε αρέσουν είτε δεν αρέσουν τα λαϊκιστικά-αυταρχικά κόμματα, οι ηγέτες και οι θέσεις τους, αποτελούν σύμπτωμα κάποιου βαθύτερου προβλήματος. Είναι σύμπτωμα του γεγονότος ότι πάρα πολλοί άνθρωποι αισθάνονται πως δεν εκπροσωπούνται», δήλωσε.
Οι ψηφοφόροι ενδέχεται να ενδιαφέρονται περισσότερο για ασφαλή σύνορα, ασφαλέστερες γειτονιές και δικαιοσύνη παρά για τις θεσμικές πτυχές της λειτουργίας της δημοκρατίας.
Η λύση, σύμφωνα με τον ίδιο, είναι να αντιμετωπιστεί η ανθεκτικότητα της δημοκρατίας ως ζήτημα ασφάλειας: «Η προστασία της δημοκρατίας πρέπει να βρίσκεται στο επίκεντρο των ατζεντών ασφάλειας και όχι να αποτελεί υποσημείωση».
