Για πρώτη φορά στη σύγχρονη ιατρική, μια πραγματική φράση αρχίζει να ακούγεται χωρίς ίχνος ειρωνείας: ένας καρκίνος μπορεί να εξαλειφθεί.
Ο καρκίνος του τραχήλου της μήτρας, που για δεκαετίες ήταν από τις πιο θανατηφόρες μορφές καρκίνου στις γυναίκες, δείχνει πλέον να βρίσκεται σε τροχιά εξαφάνισης, τουλάχιστον σε χώρες όπου το σύστημα υγείας έχει καταφέρει να εφαρμόσει μαζικό εμβολιασμό κατά του HPV.
Η Βρετανία δείχνει το «σενάριο μηδέν».
Μεταξύ 2020 και 2024 δεν καταγράφηκε ούτε ένας θάνατος από καρκίνο τραχήλου της μήτρας σε γυναίκες ηλικίας 20–24 ετών στην Αγγλία. Με βάση τα ιστορικά δεδομένα, θα αναμένονταν περίπου 23 θάνατοι σε αυτή την περίοδο. Η διαφορά αυτή αποδίδεται σχεδόν πλήρως στον εμβολιασμό κατά του HPV, ο οποίος εφαρμόστηκε μαζικά από το 2008 σε εφηβικές ηλικίες, με κάλυψη περίπου 90%. Οι εκτιμήσεις δείχνουν ότι μόνο στη Βρετανία έχουν ήδη σωθεί περίπου 200 ζωές, ενώ μακροπρόθεσμα οι θάνατοι που θα προληφθούν μπορεί να φτάσουν τις 18.000.
Το ίδιο και η Αυστραλία που θεωρείται το παγκόσμιο πρότυπο. Το 2025, η εμβολιαστική κάλυψη στα κορίτσια έφτασε περίπου το 80%, ενώ σε αρκετές πολιτείες ξεπέρασε το 85%. Η συχνότητα των στελεχών HPV υψηλού κινδύνου έχει μειωθεί κατά περίπου 90%, ενώ οι προκαρκινικές βλάβες έχουν υποχωρήσει κατά περισσότερο από 50%. Η θνησιμότητα από καρκίνο του τραχήλου της μήτρας μειώθηκε από 5,2 θανάτους ανά 100.000 γυναίκες στις αρχές της δεκαετίας του 1980 σε περίπου 1,7 ανά 100.000 σήμερα. Οι ειδικοί εκτιμούν ότι η Αυστραλία μπορεί να γίνει η πρώτη χώρα που θα εξαλείψει πρακτικά τη νόσο ως πρόβλημα δημόσιας υγείας.
Στις ΗΠΑ περίπου το 77% των εφήβων έχει λάβει τουλάχιστον μία δόση του εμβολίου και περίπου το 61% έχει ολοκληρώσει το σχήμα εμβολιασμού. Μελέτες δείχνουν ότι οι λοιμώξεις από τους πιο επικίνδυνους τύπους του HPV έχουν μειωθεί έως και κατά 88%-98% στις νεότερες ηλικίες, ενώ τα περιστατικά καρκίνου του τραχήλου της μήτρας στις γυναίκες ηλικίας 20-24 ετών έχουν μειωθεί κατά περίπου 65%.
Ο «ένοχος» ιός
Ο HPV (Human Papillomavirus) είναι ο βασικός βιολογικός μηχανισμός πίσω από αυτή την ιστορία. Υπεύθυνος για περίπου το 99% των περιστατικών καρκίνου τραχήλου της μήτρας, είναι ένας εξαιρετικά κοινός ιός που μεταδίδεται σεξουαλικά.
Οι περισσότεροι άνθρωποι θα μολυνθούν κάποια στιγμή στη ζωή τους χωρίς να το αντιληφθούν. Στις περισσότερες περιπτώσεις ο ιός υποχωρεί, αλλά σε ένα μικρό ποσοστό επιμένει και οδηγεί σε προκαρκινικές αλλοιώσεις και τελικά σε καρκίνο.
Από την εισαγωγή του εμβολίου το 2006, τα δεδομένα έχουν αλλάξει δραματικά
Η Σουηδία έχει εμβολιάσει περίπου το 90% των κοριτσιών και το 85% των αγοριών. Παρόμοια ποσοστά καταγράφονται στη Νορβηγία και τη Δανία. Οι επιστήμονες εκτιμούν ότι η συχνότητα του HPV υψηλού κινδύνου έχει μειωθεί κατά περίπου 90%, ενώ η χώρα έχει θέσει ως στόχο να εξαλείψει τον καρκίνο του τραχήλου της μήτρας μέσα στα επόμενα χρόνια. Μελέτες στη Σουηδία δείχνουν ότι ο εμβολιασμός πριν από τα 17 μειώνει τον κίνδυνο καρκίνου τραχήλου κατά περίπου 88%, ενώ σε εμβολιασμένες γενιές η θνησιμότητα στις νεαρές ηλικίες πλησιάζει το μηδέν.
Τρεις ακόμη χώρες, Ισλανδία, Πορτογαλία και Νορβηγία έχουν ήδη φτάσει τον στόχο του 90% κάλυψης στα κορίτσια, ενώ όλες οι χώρες της ΕΕ πλέον συστήνουν πλέον εμβολιασμό και για τα δύο φύλα.
Η Ελλάδα βρίσκεται σε ενδιάμεση θέση. Το HPV εμβόλιο παρέχεται δωρεάν μέσω του Εθνικού Προγράμματος Εμβολιασμών και για τα δύο φύλα από 9 ετών, όμως η κάλυψη παραμένει κάτω από τον ευρωπαϊκό στόχο και χαμηλότερη από χώρες όπως η Πορτογαλία ή η Ισλανδία.
Όμως το success story δεν είναι ομοιόμορφο
Σε παγκόσμιο επίπεδο, το 2022 καταγράφηκαν περίπου 660.000 νέα περιστατικά και 350.000 θάνατοι. Η τεράστια πλειονότητα αυτών των θανάτων (πάνω από 90%) συμβαίνει σε χώρες χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος, κυρίως στην Υποσαχάρια Αφρική και σε τμήματα της Νότιας Ασίας, όπου η πρόσβαση σε εμβολιασμό και screening παραμένει περιορισμένη.
Η επιδημιολογική εικόνα είναι τόσο άνιση που οι προβλέψεις δείχνουν ότι, χωρίς μαζική επέκταση του εμβολιασμού, μπορεί να προστεθούν έως και 250.000 επιπλέον περιστατικά καρκίνου ετησίως μέσα στις επόμενες δύο δεκαετίες, κυρίως σε χώρες χαμηλού εισοδήματος που ήδη επιβαρύνονται δυσανάλογα.
Παράλληλα, όμως, βρίσκεται σε εξέλιξη η μεγαλύτερη εκστρατεία εμβολιασμού στην ιστορία της πρόληψης καρκίνου. Μέχρι το 2026, 164 χώρες έχουν εντάξει το εμβόλιο HPV σε εθνικά ή υποεθνικά προγράμματα υγείας, από 149 χώρες που ήταν το 2024 και μόλις 117 πριν πέντε χρόνια. Ωστόσο, η παγκόσμια κάλυψη παραμένει χαμηλή, καθώς περίπου μόνο το 27% των κοριτσιών ηλικίας 9–14 ετών έχουν λάβει την πρώτη δόση.
Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας έχει θέσει τον στόχο «90–70–90» για την εξάλειψη του καρκίνου τραχήλου: 90% εμβολιασμός κοριτσιών έως 15 ετών, 70% screening και 90% θεραπεία προκαρκινικών βλαβών.
Ωστόσο, σήμερα η παγκόσμια κάλυψη παραμένει αρκετά χαμηλότερη, καθώς περίπου το 31% των κοριτσιών και μόλις το 8% των αγοριών έχουν λάβει τουλάχιστον μία δόση. Αν επιτευχθεί ο στόχος, τα μοντέλα δείχνουν ότι η νόσος μπορεί να πέσει σε επίπεδα κάτω από 4 περιστατικά ανά 100.000 γυναίκες, δηλαδή να πάψει να αποτελεί σημαντικό πρόβλημα δημόσιας υγείας.
Η εικόνα δείχνει και μια γεωγραφική ανισότητα.
Στην Υποσαχάρια Αφρική, χώρες όπως η Ρουάντα έχουν καταφέρει σχεδόν «παράδοξα» υψηλές επιδόσεις εμβολιασμού, με κάλυψη περίπου 94% μέσω σχολικών προγραμμάτων. Αντίστοιχα, η Ουγκάντα, η Τανζανία και το Μπουτάν έχουν καταγράψει υψηλά ποσοστά εμβολιασμού που ξεπερνούν αρκετές πλούσιες χώρες. Το παράδειγμα αυτό δείχνει ότι η επιτυχία δεν εξαρτάται αποκλειστικά από το ΑΕΠ των χωρών αλλά από την οργάνωση των συστημάτων δημόσιας υγείας.
Την ίδια στιγμή, 14 από τις 26 χώρες χαμηλού εισοδήματος και 20 από τις 54 χώρες χαμηλού-μεσαίου εισοδήματος εξακολουθούν να μην έχουν καθόλου εθνικό πρόγραμμα HPV εμβολιασμού, παρότι εκεί εντοπίζεται το μεγαλύτερο βάρος της νόσου.
Σε αυτές τις χώρες πολλές γυναίκες έχουν την ευκαιρία να εμβολιαστούν μέσω πιλοτικών έργων. Η Παπούα Νέα Γουινέα και η Τυνησία για παράδειγμα σχεδιάζουν να ξεκινήσουν τέτοια πιλοτικά έργα.
Ένα κρίσιμο σημείο καμπής ήταν η υιοθέτηση του μονοδοσικού σχήματος
Από το 2022, ο ΠΟΥ αναγνώρισε ότι μία δόση μπορεί να προσφέρει επαρκή προστασία, και μέχρι το 2026 περίπου 89 χώρες υιοθέτησαν αυτή τη στρατηγική. Αυτό άλλαξε ριζικά την οικονομία και τα logistics του προγράμματος: λιγότερες δόσεις, χαμηλότερο κόστος, ευκολότερη κάλυψη απομακρυσμένων πληθυσμών.
Ταυτόχρονα, η υιοθέτηση εμβολιασμού και στα δύο φύλα καθιστά τα προγράμματα 7 έως 13 φορές πιο ανθεκτικά σε κρίσεις εμπιστοσύνης ή διακοπές εφοδιασμού, μειώνοντας δραστικά τον κίνδυνο επανάληψης φαινομένων όπως αυτό της Ιαπωνίας, όπου η κάλυψη κατέρρευσε από περίπου 70% σε κάτω από 5% μετά από ανησυχίες για την ασφάλεια του εμβολίου που αργότερα δεν επιβεβαιώθηκαν.
Η παγκόσμια εικόνα στον εφοδιασμό των εμβολίων επίσης έχει αλλάξει. Οι ελλείψεις εμβολίων που εμπόδιζαν την επέκταση των προγραμμάτων έχουν πλέον ουσιαστικά υποχωρήσει, επιτρέποντας ταχύτερη ανάπτυξη σε χώρες που μέχρι πρόσφατα δεν είχαν πρόσβαση.
Το παράδοξο της εποχής είναι ότι η ιατρική έχει ήδη λύσει το πρόβλημα. Το εργαλείο υπάρχει, είναι ασφαλές, ευρέως διαθέσιμο και αποδεδειγμένα αποτελεσματικό. Σε ορισμένες χώρες, μια γενιά ήδη μεγαλώνει χωρίς σχεδόν καθόλου θνησιμότητα από έναν καρκίνο που κάποτε θεωρούνταν αναπόφευκτος. Όμως η τελική έκβαση δεν θα κριθεί από την επιστήμη. Θα κριθεί από το πόσο γρήγορα και ισότιμα θα καταφέρει ο κόσμος να εφαρμόσει αυτό που ήδη γνωρίζει.
Για πρώτη φορά στην ιστορία, η εξαφάνιση ενός καρκίνου δεν είναι υπόθεση θεωρίας. Είναι υπόθεση εφαρμογής σε παγκόσμια κλίμακα.
