Τι «οπλίζει» το χέρι που «πυροβολεί» με το πληκτρολόγιο; Πόσο αυτά τα λεκτικά πυρά μπορούν να απειλήσουν τις ζωές μας στον πραγματικό κόσμο; Και, κυρίως, τι μπορεί να κάνει η δημοκρατία μας ώστε να αμυνθεί και να προστατεύσει όλα τα μέλη της απέναντι σε αυτό το κύμα βίας, που συνεχώς φουσκώνει;
Πίσω από τον λόγο που είναι γεμάτος μίσος, υπάρχουν λόγοι που οδηγούν τους ανθρώπους στο μίσος, την κακία, την επιθετικότητα. Αρκεί μια «βόλτα» στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και τις πλατφόρμες για να δει κανείς την σκοτεινή όψη της ανθρωπότητας, την πιο βάρβαρη εκδοχή της. Όπως την είδαμε πριν λίγες μέρες με διαφορετικές αφορμές – την μια μέρα ήταν το Pride, την επόμενη ο γάμος γνωστής τηλεπαρουσίαστριας, την επόμενη κάτι άλλο. Τι «οπλίζει» το χέρι που «πυροβολεί» με το πληκτρολόγιο; Πόσο αυτά τα λεκτικά πυρά μπορούν να απειλήσουν τις ζωές μας στον πραγματικό κόσμο; Και, κυρίως, τι μπορεί να κάνει η δημοκρατία μας ώστε να αμυνθεί και να προστατεύσει όλα τα μέλη της απέναντι σε αυτό το κύμα βίας, που συνεχώς φουσκώνει;
Η Φωτεινή Παντζιά είναι μια πετυχημένη επιχειρηματίας και μητέρα δυο παιδιών. Μοιράζεται συχνά στα social μικρές καθημερινές στιγμές γεμάτες τρυφερότητα. Πριν λίγες μέρες έζησε μια άγρια διαδικτυακή επίθεση. Με αφορμή μια δημόσια τοποθέτησή της, διάφοροι άγνωστοι έγραφαν δημόσια στον τοίχο της αθλιότητες – μέχρι και να πεθάνουν τα παιδιά της! Ποια είναι άραγε η αίσθησή της – ως άνθρωπος της αγοράς, αλλά και ως γυναίκα που τοποθετείται στη δημόσια σφαίρα για τη ρητορική μίσους; «Η ρητορική μίσους έχει ενταθεί. Και δεν πιστεύω ότι πρόκειται μόνο για το γεγονός ότι, μέσω των κοινωνικών δικτύων, ακούγονται περισσότερο ακραίες φωνές», λέει η Παντζιά.
«Η αίσθησή μου είναι ότι, τα τελευταία χρόνια, η κοινωνία δυσκολεύει. Βλέπω ανθρώπους να κάνουν βήματα πίσω σε ζητήματα που θεωρούσαμε ότι έχουν κριθεί και κατακτηθεί μέσα από αγώνες πολλών δεκαετιών», τονίζει. «Βλέπω να επαναδιαπραγματεύονται βασικά ανθρώπινα δικαιώματα, να αμφισβητούνται η ισότητα, η αποδοχή και ο σεβασμός στη διαφορετικότητα. Και αυτό αρχίζει να παρουσιάζεται ως κάτι φυσιολογικό. Αυτό είναι που με ανησυχεί περισσότερο είναι η κανονικοποίηση του αποκλεισμού και της απαξίωσης του άλλου. Δεν θεωρώ ότι μιλάμε απλώς για μια μικρή, θορυβώδη μειοψηφία. Οι αντιλήψεις αυτές υπάρχουν στην κοινωνία και οφείλουμε να τις αντιμετωπίσουμε με ειλικρίνεια, χωρίς να τις υποτιμούμε ή να κάνουμε ότι δεν τις βλέπουμε.
»Διάβασα ανθρώπους να εύχονται να πεθάνουν παιδιά, να αρρωστήσουν, να πάθουν καρκίνο. Ειλικρινά, δυσκολεύομαι να καταλάβω πώς κάποιος μπορεί να θεωρεί ότι αυτό είναι φυσιολογικό. Πώς ζει με αυτή τη σκέψη και πώς πιστεύει ότι τέτοιες ευχές έχουν θέση σε μια κοινωνία που θέλει να λέγεται ανθρώπινη».
Στο μυαλό του θύτη
Πως αλήθεια μπορεί κάποιος να εύχεται να πεθάνουν μικρά παιδιά; Ή να χαρακτηρίζει μια γυναίκα φάλαινα όρκα; Ή να κράζει δυο ανθρώπους μόνο και μόνο επειδή υπάρχουν και ερωτεύονται; Ο Λύο Καλοβυρνάς είναι ψυχοθεραπευτής και συγγραφέας και του ζητήσαμε να μας δείξει το νήμα που ενώνει ομοφοβικά, χονδροφοβικά σχόλια, μισογύνικα σχόλια.
«Το άτομο που θα εξαπολύσει λεκτικές επιθέσεις προς μια συγκεκριμένη ομάδα πληθυσμού δεν θα έχει κανένα φραγμό να το κάνει και προς άλλες», τονίζει ο Καλοβυρνάς. «Η ρητορική μίσους, δηλαδή η αναπαραγωγή αρνητικών, υβριστικών και υποτιμητικών στερεοτύπων και χαρακτηρισμών εναντίον συγκεκριμένων ομάδων, δεν είναι καινούργιο φαινόμενο. Απλώς το διαδίκτυο την έχει πολλαπλασιάσει, επειδή η ανωνυμία επιτρέπει λόγια που παλαιότερα λέγονταν μόνο σε παρέες και καφενεία τώρα να εκφράζονται δημόσια».
Οι ρατσιστές, οι ομοφοβικοί, οι μισογύνηδες πριν από όλα απανθρωποιούν τους στόχους τους, όπως είδαμε. Κι αυτή η διαδικασία, όπως μας εξηγεί ο Καλοβυρνάς, εξυπηρετεί συγκεκριμένους στόχους:
- Προσφέρει εύκολες λύσεις και εύκολες απαντήσεις.
- Δημιουργεί αποδιοπομπαίους τράγους στα κοινωνικά προβλήματα.
- Συντηρεί τη θεσμική καταπίεση.
- Επιβεβαιώνει τον κοινωνικό αποκλεισμό.
- Δημιουργεί ξεκάθαρους διαχωρισμούς ανάμεσα στο «εμείς» και «οι άλλοι».
- Δεν αφήνει περιθώρια για διάλογο, καθώς βασίζεται σε «αδιαμφισβήτητες αλήθειες» που δεν δέχονται αμφισβήτηση.
- Προσφέρει ασφάλεια στους αποδέκτες.
«Χρειάζεται να καταλάβουμε ότι δεν «είμαστε» όλοι άνθρωποι, με την έννοια ότι δεν θεωρούμαστε όλοι άνθρωποι», υπογραμμίζει ο ψυχοθεραπευτής. «Το τι σημαίνει «άνθρωπος» και ποιος έχει δικαίωμα να προσδιορίζεται ως άνθρωπος δεν είναι μια φυσική κατηγορία, αλλά μια κοινωνική κατασκευή», τονίζει ο Καλοβυρνάς. «Κάθε κοινωνία αποφασίζει ποιο άτομο αξίζει την ταμπέλα του «ανθρώπου», καθώς και τι δικαιώματα απορρέουν από αυτή την ταξινόμηση.
»Δυστυχώς, η όμορφη ταμπέλα του ανθρώπου, που καταφέραμε να κατακτήσουμε, εν μέρει, ως πολιτισμός, εξακολουθεί να μην αποδίδεται σε ορισμένες κατηγορίες ανθρώπων. Οι γκέι, οι τρανς, οι πρόσφυγες, οι γυναίκες, οι υπέρβαροι κτλ δεν ταξινομούμαστε πάντα στην κατηγορία άνθρωπος και άρα δεν απολαμβάνουμε τα ίδια δικαιώματα. Τα ανθρώπινα δικαιώματα, δηλαδή οι θεμελιώδεις κανόνες με τους οποίους φερόμαστε στα ανθρώπινα πλάσματα, ποτέ δεν ήταν ούτε διαχρονικά ούτε παγκόσμια ούτε αυτονόητα. Ούτε και σήμερα είναι. Αγωνιζόμαστε για να τα κατακτήσουμε εδώ και κάτι αιώνες. Ο αγώνας αυτός δεν έχει ολοκληρωθεί».
Τι ρόλο παίζουν οι αλγόριθμοι
Ο Λόγος μίσους δεν είναι απλώς μια προσβολή ή μια ακραία γνώμη, αλλά ένας μηχανισμός που διαμορφώνει τις κοινωνικές νόρμες θα μας πει ο Σταμάτης Πουλακιδάκος, Επίκουρος Καθηγητής στο Τμήμα Επικοινωνίας και Ψηφιακών Μέσων του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας. Και σε αυτή τη διαδικασία, η αρχιτεκτονική των μέσων κοινωνικής δικτύωσης παίζει καθοριστικό ρόλο.
«Οι πλατφόρμες δεν δημιουργούν το μίσος, αλλά το διευκολύνουν και το επιβραβεύουν», υπογραμμίζει ο Επιίκουρος Καθηγητής του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας. «Οι αλγόριθμοι ευνοούν το περιεχόμενο που προκαλεί έντονα συναισθήματα, θυμό και αγανάκτηση, επειδή αυξάνει την αλληλεπίδραση των χρηστών. Η ταχύτητα διάδοσης, η αίσθηση σχετικής ανωνυμίας και η συνεχής επανάληψη συγκεκριμένων αφηγήσεων δημιουργούν ένα περιβάλλον μέσα στο οποίο ο Λόγος μίσους αποκτά κανονικότητα και κοινωνική νομιμοποίηση».
Τι είναι και πώς λειτουργεί η ανδρόσφαιρα
Ο Γιώργος Νικολαΐδης είναι εκπαιδευτής ενηλίκων και υπεύθυνος συντονισμού της «Συμμαχίας των Φύλων», μιας πρωτοβουλίας συνάντησης ανθρώπων από διαφορετικά επιστημονικά και κοινωνικά πεδία, που συνεργάζονται σε θέματα φύλου, διαφορετικότητας και δικαιωμάτων. «Σε όλο τον κόσμο, κινήματα κατά των δικαιωμάτων κερδίζουν συνεχώς όλο και περισσότερη επιρροή», μας λέει. «Ο διαδικτυακός χώρος λειτουργεί σαν μια εύφορη γη που τα κινήματα αυτά φυτεύουν σπόρους με στόχο να υπονομεύουν την πρόοδο στην ισότητα των φύλων, τα ανθρώπινα δικαιώματα και τη δημοκρατία. Όλο και περισσότερο, εκμεταλλεύονται ιδέες περί αρρενωπότητας για να ενισχύσουν πατριαρχικούς κανόνες και να προωθήσουν αυταρχικές ατζέντες. Ο Ελλαδικός χώρος δεν θα αποτελούσε μια εξαίρεση σε αυτό».
Το τελευταίο χρονικό διάστημα, με αφορμή δημοσιεύσεις στα σόσιαλ σχετικές με θέματα φύλου, ταυτοτήτων και συμπερίληψης η «Συμμαχία των Φύλων» δέχεται μια πρωτοφανή επίθεση από προφίλ, στην συντριπτική τους πλειοψηφία αντρών. «Μέχρι πρόσφατα, τέτοιου είδους επιθέσεις είχαμε βιώσει μόνο σε αναρτήσεις που αφορούσαν τους άντρες και τα αγόρια», αναφέρει ο Νικολαϊδης. «Μεγάλη εντύπωση μας έκαναν τα ποσοτικά και τα ποιοτικά χαρακτηριστικά των σχολίων. Ήταν πολλά και απροκάλυπτα υβριστικά. Περάσαμε ώρες σβήνοντάς τα προσπαθώντας να κρατήσουμε την σελίδα μας έναν ασφαλή τόπο για το κάθε ένα από μας.
»Από περιέργεια και μόνο ρίξαμε μια γρήγορη ματιά σε κάποια από αυτά τα προφίλ. Φωτογραφίες με μηχανές, με ελληνικές σημαίες, με όπλα, με θρησκευτικά σύμβολα, με την αγαπημένη τους ομάδα αλλά και προφίλ με αγόρια και άντρες της διπλανής πόρτας, όπως και αντίστοιχα γυναικών. Άνθρωποι που συναναστρεφόμαστε ίσως κάθε μέρα. Με ένα κοινό στοιχείο που δεν είναι άλλο από τη ρητορική μίσους και τη μισαλλοδοξία, ένα εργαλείο επιβολής και δυστυχώς για κάποιους επιβεβαίωσης του ανδρισμού τους – και όχι μόνο. Πριν λίγα χρόνια λέγαμε πως δεν υπάρχουν οργανωμένα δίκτυα ανδρόσφαιρας στην Ελλάδα. Τώρα πια όλα δείχνουν πως υπάρχουν, συνεχώς δυναμώνουν και είναι έτοιμα για οργανωμένες διαδικτυακές επιθέσεις».
Η πολιτική συγκυρία
Ο Λόγος μίσους δεν αναπτύσσεται σε πολιτικό και κοινωνικό κενό – αντιθέτως συνδιαλέγεται με την περιρρέουσα ατμόσφαιρα. «Η άνοδος της ακροδεξιάς σε πολλές χώρες έχει επαναφέρει στον δημόσιο διάλογο αφηγήσεις που βασίζονται στον φόβο, την πόλωση και την αναζήτηση αποδιοπομπαίων τράγων», αναφέρει ο Πουλαιδάκος. «Οι κοινωνικές ανισότητες, οι οικονομικές κρίσεις και τα ζητήματα ταυτότητας αξιοποιούνται για να κατασκευαστούν νέοι «εχθροί». Ο Λόγος μίσους λειτουργεί έτσι ως ένας (δυνάμει) αποτελεσματικός προπαγανδιστικός μηχανισμός.
»Η δημόσια εκφορά Λόγου μίσους δεν αποτελεί απλώς μια «παρεκτροπή» του δημόσιου διαλόγου, αλλά μια μορφή προπαγάνδας. Δημιουργεί διαιρετικές τομές ανάμεσα σε «καλούς» και «κακούς», «πατριώτες» και «προδότες», «κανονικούς» και «αποκλίνοντες», ενεργοποιεί παράλογους φόβους και μετατρέπει σύνθετα κοινωνικά ζητήματα σε (υπερ)απλουστευτικές αφηγήσεις, επιβεβαιώνοντας και διαιωνίζοντας σχέσεις (κοινωνικής) ανισότητας και κυριαρχίας».
«Ο άνθρωπος που ξερνάει χολή εναντίον των γκέι ή των χοντρών πιστεύει ειλικρινά ότι κάνει κάτι το σωστό», λέει εκπλήσσοντάς μας ίσως ο Καλοβυρνάς και εξηγείται: «Δεν έχει εκείνος το πρόβλημα, το πρόβλημα το έχουν οι άλλοι και αυτός απλά το επισημαίνει. «Δεν είμαι εγώ ρατσιστής, αυτοί είναι αδερφές/χοντροί/κτλ». Δεν επινόησε μόνος του αυτές τις ρατσιστικές πεποιθήσεις. Προέρχονται από το παρελθόν, ενθαρρύνονται από την παράδοση και, το πιο σημαντικό, εξακολουθούν να υποστηρίζονται (ή τουλάχιστον να μην αμφισβητούνται) από τους κρατούντες.
»Όταν ο ίδιος ο εκπρόσωπος της κυβέρνησης αντί να υποστηρίξει μια διαχρονικά καταπιεζόμενη ομάδα, που έχει υποστεί και εξακολουθεί να υφίσταται βία όλων των ειδών, βγαίνει και δηλώνει ότι «Πρέπει οπωσδήποτε να διαφημίζεται και να επιβάλλεται ένα πρότυπο, ας πούμε, ενός κοινωνικού event», σαν να μιλάμε για κάποια συναυλία αντί για διεκδίκηση ανθρώπινων δικαιωμάτων, δίνει λευκή επιταγή στον κάθε «ΥΠΕΡΡΙΦΑΝΟ ΕΛΛΗΝΑ» να ξεράσει χολή από την ασφάλεια του τάμπλετ του».
Θα πρέπει να αμυνθεί η δημοκρατία μας και εμείς οι ίδιοι
Ο ίδιος ο Λύο Καλοβυρνάς δέχθηκε σφοδρότατη επίθεση λάσπης πριν λίγες μέρες, όταν ανάρτησε μια φωτογραφική του ανάμνηση από το πρώτο Pride της Αθήνας. Τι σημαίνει άραγε για τα θύματα να πρέπει να αντιμετωπίσουν το μαύρο κύμα του μίσους; «Υπάρχει διαφορά αν μιλάμε για δημόσια πρόσωπα ή όχι», λέει ο Καλοβυρνάς. «Πρώτα απ’ όλα να φροντίσει εκ των προτέρων πόσο αντέχει να εκτίθεται δημόσια: Π.χ. θα έχω ανοιχτό προφίλ; Θα διαβάζω τα σχόλια και μηνύματα; Δεν είναι υποχρεωτικό. Η καθεμιά μας ας θέσει εκείνη τον πήχη ασφάλειας και αντοχών. Σε κάθε περίπτωση, χρειαζόμαστε συμμάχους: ένα κύκλο δικών μας ανθρώπων, ένα δίκτυο υποστήριξης που έχουν επαρκή ευαισθητοποίηση ώστε να αναγνωρίζουν πόσο σοβαρή είναι η ρητορική μίσους και όχι να ανταποκριθούν μ’ ένα ξερό «άσ’ τους, μη δίνεις σημασία». Έπειτα, ανάλογα με τα κουράγια του καθενός μας, να γίνει καταγγελία, ώστε οι θρασύδειλοι να καταλάβουν ότι οι πράξεις τους έχουν συνέπειες».
«Δεν θα φοβηθούμε», λέει η Παντζιά. «Και δεν θα επιτρέψω σε κανέναν να κρίνει τη ζωή, την οικογένεια και τα παιδιά μας. Στο σπίτι μας μαθαίνουμε στα παιδιά να μη φοβούνται, να μη ντρέπονται και να μη μικραίνουν τον εαυτό τους για να χωρέσουν στις προκαταλήψεις των άλλων. Δεν σκοπεύω να απολογηθώ σε κανέναν. Ούτε για το ποια είμαι, ούτε για την οικογένειά μου, ούτε για όσα πιστεύω. Το πρόβλημα δεν είναι οι οικογένειες σαν τη δική μας. Το πρόβλημα είναι όταν το μίσος παρουσιάζεται ως άποψη και η βία ως δικαίωμα. Και απέναντι σε αυτό, η δική μου επιλογή είναι να συνεχίσω να μιλάω ανοιχτά, χωρίς φόβο».
«Η αντιμετώπιση του Λόγου μίσους δεν αποτελεί απλή υπόθεση, ακριβώς επειδή αποτελεί το πιο σκοτεινό είδωλο/αντικαθρέφτισμα της ίδιας της κοινωνίας μας», τονίζει ο Πουλακιδάκος. «Η μόνη ουσιαστική ελπίδα βρίσκεται στην ενίσχυση της κριτικής παιδείας, στην εκπαίδευση των πολιτών στον ψηφιακό γραμματισμό, στην αποδόμηση των στερεοτύπων και στη συστηματική προώθηση αφηγήσεων που βασίζονται στον πλουραλισμό, την ισότητα, την κοινωνική δικαιοσύνη και τον σεβασμό της αξιοπρέπειας οποιουδήποτε έμβιου όντος.
»Όταν ο Λόγος μίσους παύει να αντιμετωπίζεται ως μεμονωμένη λεκτική εκτροπή και αναγνωρίζεται ως οργανωμένος μηχανισμός κοινωνικής και πολιτικής χειραγώγησης, γίνεται σαφές ότι η υπεράσπιση της δημοκρατίας δεν είναι απλώς ζήτημα προστασίας των θυμάτων του μίσους. Είναι ζήτημα προστασίας της ίδιας της δημοκρατικής δημόσιας σφαίρας, της ίδιας της κοινωνίας».
«Το ότι ψηφίζουμε ελεύθερα δεν σημαίνει ότι ζούμε σε δημοκρατία όπου ισχύει η ισονομία», υπογραμμμίζει ο Καλοβυρνάς. «Δεν είμαστε ίσοι/ες απέναντι του νόμου στη χώρα μας. Όταν η ίδια η κυβέρνηση επιλέγει –για τους δικούς της σοβαρούς λόγους βέβαια– να αφήνει συγκεκριμένες ομάδες πληθυσμού στη βορά της ρητορικής μίσους και της βίας, δεν μπορούμε να περιμένουμε πολλά. Ως πολίτες, ωστόσο, αυτό που μπορούμε να κάνουμε είναι να παίρνουμε θέση. Να υποστηρίζουμε τα θύματα και να στηλιτεύουμε τα περιστατικά ρητορικής μίσους. Με το να μην παίρνουμε θέση όταν στοχοποιείται ένα άτομο, διαιωνίζουμε τον κύκλο βίας».
«Τώρα, περισσότερο από ποτέ, χρειαζόμαστε αλληλοϋποστηριζόμενα δίκτυα, ευρύτερες συμμαχίες και αντανακλαστικά φροντίδας», τονίζει ο Νικολαϊδης. «Και φυσικά, να δουλέψουμε όλο και περισσότερο για την ενεργό συμμετοχή αγοριών και αντρών στους αγώνες για την έμφυλη ισότητα».
