Oι ήσυχες μέρες του Αυγούστου έχουν κάτι από την αγωνία του τερματοφύλακα πριν από το πέναλτι: σε πολύ λίγο θα πρέπει να βγουν εκ νέου στην αναζήτηση στέγης.
Πιθανότατα αυτή τη στιγμή κάθεσαι στο σπίτι «τους». Ίσως απολαμβάνεις τα λουλούδια στην αυλή «τους». Πιθανότατα όμως αυτό που μέχρι πρόσφατα ήταν το σπίτι «τους» να μην είναι σε λίγες μέρες. Το μόνο «σπίτι» που είναι σίγουρα δικό τους είναι οι κούτες που χωρούν το βιός τους καθώς είναι αναγκασμένοι με την έναρξη της τουριστικής σεζόν να αδειάζουν το σπίτι που ενοικιάζουν για να δοθεί «στον τουρισμό». Για πολλούς ανθρώπους οι ήσυχες μέρες του Αυγούστου έχουν κάτι από την αγωνία του τερματοφύλακα πριν από το πέναλτι: σε πολύ λίγο θα πρέπει να βγουν εκ νέου στην αναζήτηση στέγης.
Μπορεί να είναι φοιτητές, καθηγητές, γιατροί – γενικότερα λειτουργοί του δημοσίου. Είναι σίγουρα εκείνοι που στηρίζουν οικονομικά τις τοπικές κοινωνίες τις κρύες μέρες του χειμώνα. Ωστόσο, στις τουριστικές περιοχές είναι οι πρώτοι που θα φύγουν και οι τελευταίοι που θα επιστρέψουν, αφού οι συμφωνίες που κλείνουν με τους ιδιοκτήτες ακινήτων προβλέπουν ότι το σπίτι θα είναι διαθέσιμο για σεζόν προς τουριστική αξιοποίηση. Πως είναι άραγε η ζωή όταν την βάζεις σε κούτες κάθε λίγους μήνες; Και τι θα μπορούσε να γίνει ώστε χιλιάδες άνθρωποι να έχουν πρόσβαση σε αξιοπρεπή στέγη και να μην «ξενιτεύονται» την πιο ωραία μάλιστα περίοδο της περιοχής όπου στηρίζουν όλους τους δύσκολους μήνες;
Η Στέλλα Μανουσογιωργάκη από το 2007 εργάζεται ως μόνιμη εκπαιδευτικός στη δημόσια δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Παράλληλα, έχει πολυετή συμμετοχή σε θεσμικά και συλλογικά όργανα, έχοντας διατελέσει – ανάμεσα σε άλλα- αντιπρόεδρος της ΟΛΜΕ καθώς και μέλος του Γενικού Συμβουλίου της ΑΔΕΔΥ. «Στα νησιά και στις τουριστικές περιοχές – ειδικά τις παραθαλάσσιες – είναι πολύ εκτεταμένο το φαινόμενο οι εκπαιδευτικοί να «εκτοπίζονται» το καλοκαίρι. Η οδύσσεια ξεκινά κάθε χρόνο τον Ιούνιο, όταν τους βγάζουν από τα σπίτια που έχουν νοικιάσει και μετά από την 1η Σεπτέμβρη όταν πρέπει να παρουσιαστούν στο σχολείο. Φυσικά δεν βρίσκουν τίποτα για να στεγαστούν, οπότε τον πρώτο καιρό αναγκάζονται να μείνουν σε ξενοδοχεία ή ακόμα και σε σκηνές ή στα αυτοκίνητά τους μέχρι περίπου τις 30 Σεπτεμβρίου που τελειώνει η σεζόν και αρχίζουν να νοικιάζονται τα σπίτια.
»Έτσι, είναι πια είναι πολύ δύσκολο να στελεχωθούν τα σχολεία στα μέρη που το φαινόμενο συμβαίνει πιο εκτεταμένα. Δηλαδή, ενώ βγαίνουν οι προκηρύξεις, δεν δηλώνει κανείς αυτές τις περιοχές πια. Ο πρώτος μισθός ενός εκπαιδευτικού είναι στα 870 ευρώ περίπου – δεν μπορεί να ανταποκριθεί σε ενοίκια που μπορεί να φτάνουν και τα 700 ευρώ. Ουσιαστικά επιδοτούμε την εργασία μας για να μπορέσουμε να μαζέψουμε κάποια προϋπηρεσία, μήπως κάπως κάποτε καταφέρουμε να βρεθούμε στο σπίτι μας…
»Το να σε βγάζουν από το σπίτι για να βάλουν τον τουρίστα συνέβαινε και παλαιότερα, ωστόσο έχει αλλάξει δραματικά με το Airbnb και την στεγαστική κρίση. Τώρα πια με την ακρίβεια είναι αδιανόητο να επιβιώσεις. Πριν δέκα χρόνια ακόμα κι αν σε έβγαζαν από το σπίτι σου, επειδή ήταν πιο χαμηλές οι τιμές, μπορούσες σαφώς να επιβιώσεις. Και έλεγες ότι αξίζει λίγο να ταλαιπωρηθώ για να διοριστώ κάποια στιγμή. Αυτή τη στιγμή όμως, με αυτές τις τιμές στα σούπερ μάρκετ και τα καύσιμα δεν γίνεται με τίποτα να επιβιώσεις με το μισθό σου».
«Δεν πρόκειται πλέον μόνο για ακρίβεια στη στέγη. Πρόκειται για μια νέα μορφή εποχικού στεγαστικού αποκλεισμού», μας λέει ο Θεμιστοκλής Μπάκας, Πρόεδρος του Πανελλαδικού Δικτύου E-Real Estates. «Αναπληρωτές εκπαιδευτικοί, γιατροί, νοσηλευτές, δημόσιοι υπάλληλοι, εργαζόμενοι, ακόμη και οικογένειες που ζουν σε περιοχές υψηλής τουριστικής ζήτησης βρίσκονται αντιμέτωποι με μια ιδιότυπη μορφή στεγαστικής ανασφάλειας.
Μισθώνουν μια κατοικία τον Σεπτέμβριο ή τον Οκτώβριο γνωρίζοντας, σε αρκετές περιπτώσεις, ότι τον Μάιο ή τον Ιούνιο θα πρέπει να την παραδώσουν, ώστε το ίδιο ακίνητο να επιστρέψει στην τουριστική αγορά και στις πλατφόρμες βραχυχρόνιας μίσθωσης. Και λίγους μήνες αργότερα καλούνται να ξεκινήσουν από την αρχή. Να αναζητήσουν ξανά κατοικία. Να καταβάλουν ενδεχομένως νέα εγγύηση. Να μεταφέρουν ξανά τα προσωπικά τους αντικείμενα. Να μην γνωρίζουν εάν τον επόμενο Οκτώβριο θα επιστρέψουν στο ίδιο σπίτι, εάν θα βρουν κάποιο άλλο ή πόσο θα κληθούν να πληρώσουν.
»Το πρόβλημα αποκτά ιδιαίτερα έντονη κοινωνική διάσταση στην περίπτωση των φοιτητών. Η ακαδημαϊκή χρονιά δεν τελειώνει όταν ξεκινά η τουριστική περίοδος. Τα πανεπιστήμια εξακολουθούν να λειτουργούν, υπάρχουν εργαστήρια και υποχρεώσεις, ενώ ακολουθεί η εξεταστική περίοδος. Υπάρχουν φοιτητές που, όταν λήξει η χειμερινή μίσθωσή τους, αναγκάζονται να αναζητήσουν προσωρινή διαμονή σε ξενοδοχεία ή τουριστικά καταλύματα.
Άλλοι επιστρέφουν στο πατρικό τους και ταξιδεύουν στην πόλη όπου σπουδάζουν αποκλειστικά για να δώσουν τα μαθήματά τους. Δηλαδή, ένας φοιτητής μπορεί να χρειάζεται να κάνει check-out από το σπίτι του πριν ολοκληρώσει την εξεταστική του».
Ο Μπάκας μας δίνει μερικά χαρακτηριστικά παραδείγματα από την στεγαστική αγορά «κατοικίας με ημερομηνία λήξης», όπως την αποκαλεί.
κατοικία 70 τ.μ. στον Πάνορμο Ρεθύμνου προσφέρεται έναντι 600 ευρώ τον μήνα από Οκτώβριο έως Μάρτιο, 700 ευρώ από Απρίλιο έως Ιούνιο και 950 ευρώ από Ιούλιο έως Σεπτέμβριο. Η διαφορά μεταξύ χειμερινής και θερινής τιμής αγγίζει το 58%.
στην Πάρο, κατοικία 35 τ.μ. προσφέρεται έναντι 450 ευρώ τον μήνα, χαρακτηρίζεται μάλιστα ως κατάλληλη για δασκάλους και καθηγητές, αλλά η περίοδος διάθεσής της ορίζεται από 1η Σεπτεμβρίου 2026 έως 31 Ιουλίου 2027.
«Δεν πρόκειται απλώς για διαφορετικές τιμές ανά εποχή», υπογραμμίζει ο Μπάκας. «Είναι η ίδια κατοικία που τον χειμώνα λειτουργεί ως στέγη και το καλοκαίρι ως τουριστικό προϊόν. Η αγορά στέλνει ένα απολύτως κατανοητό οικονομικό μήνυμα στον ιδιοκτήτη. Το ερώτημα είναι: Ποιο μήνυμα στέλνει η Πολιτεία στον άνθρωπο που χρειάζεται να κατοικεί εκεί; Η συζήτηση γίνεται ακόμη πιο αποκαλυπτική όταν συγκρίνουμε τις ζητούμενες τιμές κατοικίας με τα εισοδήματα των ανθρώπων που καλούνται να υπηρετήσουν στις συγκεκριμένες περιοχές».
Ενδεικτικά, σύμφωνα με την ανάλυση του Μπάκα, η εικόνα της αγοράς μικρών κατοικιών σε τουριστικούς προορισμούς διαμορφώνεται ως εξής:
«Είναι ένα θέμα συνολικής αφήγησης ότι ο τουρισμός παραμένει προτεραιότητα σε σχέση με οποιαδήποτε άλλη δραστηριότητα, ακόμα και κοινωνική υπηρεσία και δημόσια υποδομή – και το κόστος πάλι μεταφέρεται στους εργαζόμενους», μας λέει η Δημήτρης Πέττας, κύριος ερευνητής στο Τεχνικό Πανεπιστήμιο του Βερολίνου. «Η παροχή επιδομάτων δεν είναι μία μόνιμη, μακροπρόθεσμα βιώσιμη λύση. Σε άλλες χώρες οι δήμοι έχουν δικιά τους περιουσία, την οποία ανακαινίζουν και διατίθεται αποκλειστικά για δημόσιους υπαλλήλους, που καλύπτουν βασικές λειτουργίες του κράτους. Στην Ελλάδα ένα μέρος του πληθυσμού ζει μια βαλίτσα στο χέρι και αντιμετωπίζει ένα πολύ αυξημένο κόστος ζωής. Δηλαδή δεν είναι μόνο η ταλαιπωρία. Είναι και το δυσβάσταχτο οικονομικό.
»Αυτή η κατάσταση δείχνει μια ολοκληρωτική αποχή κρατικής πολιτικής και υποβάθμιση της σημασίας των δημόσιων υπηρεσιών. Μιλάμε για ανθρώπους που είναι εγκλωβισμένοι στις δουλειές τους, όπως π.χ. οι δάσκαλοι. Το ζήτημα είναι για ποιον λειτουργούν οι τουριστικές περιοχές. Και αν τα κέρδη που φέρνει ο τουρισμός μοιράζονται και πάλι σ τους τοπικούς πληθυσμούς με τον ίδιο τρόπο. Ο τουρισμός δεν ωφελεί τον σύνολο των κατοίκων μιας περιοχής, ωφελεί αυτούς οι οποίοι με άμεσο ή άμεσο τρόπο εμπλέκονται με την τουριστική δραστηριότητα. Σε πολλές δε τουριστικές περιοχές τα σπίτια έχουν περάσει και σε μη ντόπιους. – κάποιοι δεν είναι καν από την Ελλάδα.
Τα ζητήματα είναι δύο: πρώτον, δεν κερδίζουν όλοι και δεν κερδίζουν όλοι με τον ίδιο τρόπο. Και, δεύτερον, πώς η κυβέρνηση ή το κράτος προσπαθεί να στηρίξει ή να μην στηρίξει τις υπηρεσίες που οφείλει να μας φέρει».
«Θα ήταν λάθος να μετατρέψουμε αυτή τη συζήτηση σε αντιπαράθεση μεταξύ τουρισμού και κατοικίας», τονίζει ο Πρόεδρος του Πανελλαδικού Δικτύου E-Real Estates. «Ο τουρισμός αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους παραγωγικούς πυλώνες της ελληνικής οικονομίας. Η βραχυχρόνια μίσθωση αποτελεί νόμιμη οικονομική δραστηριότητα και για χιλιάδες ιδιοκτήτες σημαντική πηγή εισοδήματος. Το πρόβλημα δημιουργείται όταν δύο διαφορετικές αγορές , η τουριστική και η στεγαστική, ανταγωνίζονται για το ίδιο περιορισμένο απόθεμα κατοικιών χωρίς να υπάρχει επαρκής στεγαστικός σχεδιασμός.
»Δεν έχουμε μία στεγαστική κρίση – έχουμε πολλές διαφορετικές. Άλλο είναι το στεγαστικό πρόβλημα της Αθήνας και της Θεσσαλονίκης και άλλο της Μυκόνου, της Σαντορίνης, της Πάρου, της Κέρκυρας, της Ρόδου, των Χανίων και του Ρεθύμνου. Επομένως, τα μέτρα πρέπει να έχουν και γεωγραφική στόχευση. Χρειάζεται ειδικό στεγαστικό σχέδιο για τις τουριστικές περιοχές. Δεν μπορούμε κάθε Σεπτέμβριο να ανακαλύπτουμε από την αρχή ότι δεν υπάρχουν σπίτια για εκπαιδευτικούς».
Ο Μπάκας περιγράφει έναν μόνιμο μηχανισμό, βασισμένο σε συγκεκριμένους άξονες:
- αξιοποίηση δημόσιων και δημοτικών ακινήτων για τη δημιουργία κατοικιών για εκπαιδευτικούς, γιατρούς, νοσηλευτές και άλλους δημόσιους λειτουργούς.
- ειδικά στεγαστικά κίνητρα για ιδιοκτήτες σε τουριστικές περιοχές– πχ ισχυρό φορολογικό κίνητρο για τον ιδιοκτήτη που διαθέτει κατοικία με πολυετές συμβόλαιο σε εργαζόμενο που υπηρετεί σε περιοχή με αποδεδειγμένη στεγαστική πίεση.
- ειδικά επιδόματα στέγασης που να λαμβάνουν υπόψη το πραγματικό τοπικό κόστος κατοικίας.
- επιτάχυνση της δημιουργίας νέων φοιτητικών εστιών και γενικότερα κατοικιών προσιτού κόστους.
- Ένα μέρος των εσόδων που δημιουργούνται από την τουριστική αξιοποίηση του υφιστάμενου οικιστικού αποθέματος να επιστρέφει στη δημιουργία νέου αποθέματος κατοικίας.
Ο Πέττας εισάγει στη συζήτηση μια κρίσιμη έννοια και μια ενδιαφέρουσα λύσυ, που έχει ήδη εφαρμοσθεί. «Σημαντική θα ήταν μία θεσμοθέτηση της κατηγορίας «κρίσιμοι εργαζόμενοι» (key workers), όπως έχει ήδη συμβεί στo Hνωμένο Βασίλειο (Αγγλία και Σκωτία), συνοδευόμενη από τη δημιουργία ή δέσμευση κατοικιών αποκλειστικά για αυτούς . Η κατηγορία αυτή περιλαμβάνει εργαζόμενους σε υγεία και κοινωνική φροντίδα, εκπαίδευση και φροντίδα παιδιών, δημόσια ασφάλεια, άλλες εξειδικευμένες υπηρεσίες σε εξαιρετικές περιπτώσεις μπορούν να αξιολογούνται κατά περίπτωση».
Τι κάνει άραγε το ελληνικό κράτος; Η Μανουσογιωργάκη μας μιλά για το παράδειγμα των ανέστιων μετακινούμενων εκπαιδευτικών. «Το κράτος μας χτυπάει φιλικά στην πλάτη και μας λέει να κάνουμε υπομονή. Δεν κάνει τίποτα. Εμείς από την Ομοσπονδία μας έχουμε πολύ συγκεκριμένες προτάσεις. Η βραχυπρόθεσμη λύση είναι η παροχή στεγαστικού επιδόματος σε κάθε λειτουργό που φεύγει από το σπίτι του για να υπηρετήσει το κράτος πρέπει καταρχάς να έχει ένα στεγαστικό επίδομα. Η μακροπρόθεσμη λύση είναι η δημιουργία κατοικιών για δημόσιους υπαλλήλους, όπως σωτά υπάρχουν για τους στρατιωτικούς κατοικίες σε όλα τα μέρη που υπηρετούν.
»Στη Μύκονο υπήρξε πριν περίπου 10 χρόνια μια συνεργασία του τότε Υπουργείου με τότε τοπική αυτοδίοικηση και φτιάχτηκαν 10 κατοικίες που παραχωρούνται με χαμηλό ενοίκιο σε εκπαιδευτικούς. Αμέσως η Μύκονος, που έτσι κι αλλιώς καταλαβαίνετε πόσο ακριβή ήταν, έλυσε το πρόβλημα αφού και οι υπόλοιποι ιδιοκτήτες αναγκάστηκαν λίγο να ρίξουν τα ενοίκια. Δεν επαρκεί, αλλά ήταν μια κίνηση που απέδειξε ότι με ένα μακροπρόθεσμο σχεδιασμό να φτιάχνονται κατοικίες σιγά-σιγά σε όλα τα τουριστικά μέρη, μπορεί να λύσει εντελώς το πρόβλημα. Βέβαια, καταλαβαίνετε ότι για κάτι τέτοιο υπάρχουν αντιδράσεις στην τοπική κοινωνία, γιατί κάποιοι ζουν από αυτά τα ενοίκια. Έτσι, δεν είναι πολύ εύκολο, χρειάζεται πολιτική βούληση που δεν θα υπολογίσει το κόστος. Το κόστος όχι για να φτιάχνουν τα σπίτια, το κόστος που θα έχουν πιθανά από τους ντόπιους οι οποίοι περιμένουν τους εκπαιδευτικούς και τους λοιπούς δημοσίους υπαλλήλους για να αντλήσουν και αυτοί τα εισοδήματά τους».
«Η κατοικία δεν μπορεί να αποτελεί εποχικό δικαίωμα και δεν είναι εποχικό αγαθό», τονίζει ο Μπάκας. «Δεν μπορεί μια χώρα που καταγράφει κάθε χρόνο εκατομμύρια τουριστικές αφίξεις και δισεκατομμύρια ευρώ τουριστικών εσόδων να θεωρεί αναπόφευκτο το γεγονός ότι άνθρωποι απαραίτητοι για τη λειτουργία των ίδιων των τουριστικών προορισμών αδυνατούν να κατοικήσουν σε αυτούς. Έτσι, δημιουργούμε μια Ελλάδα δύο ταχυτήτων: προορισμούς εξαιρετικούς για να τους επισκεφθείς, αλλά ολοένα δυσκολότερους για να ζήσεις σε αυτούς. Και μαζί δημιουργούμε μια νέα κοινωνική κατηγορία που δεν θα έπρεπε να υπάρχει: τους οικονομικά εκτοπισμένους του καλοκαιριού».
