Μια πρωτοφανής εικόνα διαμορφώνεται στην Ήπειρο σε ό,τι αφορά την αξιοποίηση των ευρωπαϊκών κονδυλίων, αποκαλύπτοντας με σαφήνεια ένα δομικό πρόβλημα στη λειτουργία της τοπικής αυτοδιοίκησης. Για πρώτη φορά, οι Δήμοι δεν διαμαρτύρονται επειδή δεν λαμβάνουν χρηματοδότηση, αλλά επειδή καλούνται να απορροφήσουν διαθέσιμα εκατομμύρια ευρώ χωρίς να διαθέτουν την απαιτούμενη ετοιμότητα.
Η συζήτηση που άνοιξε στη συνεδρίαση της Περιφερειακής Ένωσης Δήμων Ηπείρου έφερε στην επιφάνεια αυτή την αντίφαση. Οι δήμαρχοι των τεσσάρων πρωτευουσών των νομών εμφανίστηκαν ενοχλημένοι από την πίεση που ασκεί η Διαχειριστική Αρχή, η οποία ζητά ώριμες προτάσεις έργων και επιμένει στη συμμόρφωση με τα χρονοδιαγράμματα των Στρατηγικών Βιώσιμης Αστικής Ανάπτυξης.
Στην πραγματικότητα, η Διαχειριστική Αρχή ζητά αυτό που αποτελεί βασική προϋπόθεση κάθε ευρωπαϊκού προγράμματος: ολοκληρωμένες μελέτες και έτοιμα έργα, προκειμένου να εγκριθούν παρεμβάσεις δεκάδων εκατομμυρίων ευρώ. Παρεμβάσεις που μπορούν να αλλάξουν την εικόνα των πόλεων και να βελτιώσουν ουσιαστικά την καθημερινότητα των πολιτών.
Η πίεση αυτή δεν είναι ούτε αιφνιδιαστική ούτε αδικαιολόγητη. Από την έναρξη της νέας προγραμματικής περιόδου του ΕΣΠΑ, πριν από δύο περίπου χρόνια, έχει παρουσιαστεί αναλυτικά ο προγραμματισμός των προσκλήσεων. Μάλιστα, στην τελευταία Επιτροπή Παρακολούθησης, πριν από έναν χρόνο, δόθηκαν όλα τα απαραίτητα στοιχεία στους εμπλεκόμενους φορείς, αν και αρκετοί δήμαρχοι απουσίαζαν από τη διαδικασία.
Πέραν του σχεδιασμού, η Διαχειριστική Αρχή προχώρησε και σε ουσιαστική στήριξη των Δήμων, διαθέτοντας ένα εκατομμύριο ευρώ για τεχνική βοήθεια. Τα κονδύλια αυτά προορίζονταν για τους Δήμους Άρτας, Πρέβεζας, Ηγουμενίτσας και Ιωαννίνων, ώστε να προσλάβουν τεχνικούς συμβούλους και να προχωρήσουν στην ωρίμανση των έργων που οι ίδιοι είχαν επιλέξει.
Η χρηματοδότηση εγκρίθηκε τον Απρίλιο του 2024 και αποτέλεσε μια σημαντική ευκαιρία, ειδικά για τις νέες δημοτικές αρχές. Ωστόσο, η αξιοποίησή της κινήθηκε με εξαιρετικά αργούς ρυθμούς. Σε ορισμένες περιπτώσεις χρειάστηκε πάνω από ένας χρόνος ακόμη και για την κατάθεση στοιχειωδών προτάσεων, γεγονός που οδήγησε σε απώλεια πολύτιμου χρόνου.
Σήμερα, οι Δήμοι ζητούν παρατάσεις στις προσκλήσεις που έχουν ήδη εκδοθεί. Παρά το γεγονός ότι τους δόθηκε τρίμηνη παράταση, εκφράζουν δυσαρέσκεια και ζητούν ακόμη μεγαλύτερη επιμήκυνση των προθεσμιών. Κάτι τέτοιο, όμως, έρχεται σε ευθεία σύγκρουση με τη φιλοσοφία και τους αυστηρούς κανόνες του ΕΣΠΑ, όπου οι καθυστερήσεις δεν μπορούν να είναι απεριόριστες.
Το χρονικό περιθώριο στενεύει επικίνδυνα. Το πρόγραμμα ολοκληρώνεται το 2029 και, με βάση τον σημερινό ρυθμό ωρίμανσης των έργων, είναι εξαιρετικά αμφίβολο αν κάποιοι Δήμοι θα μπορέσουν να ολοκληρώσουν τις παρεμβάσεις εντός των επόμενων τριών ή τεσσάρων ετών. Παρ’ όλα αυτά, η ανησυχία αυτή φαίνεται να περνά σε δεύτερη μοίρα.
Η Διαχειριστική Αρχή επιμένει στη τήρηση των χρονοδιαγραμμάτων, όχι από γραφειοκρατική εμμονή, αλλά για να διασφαλίσει ότι δεν θα χαθούν πόροι από το Επιχειρησιακό Πρόγραμμα. Το ΕΣΠΑ δεν αφήνει περιθώρια για χαλαρές προσεγγίσεις και η ευθύνη για την απορρόφηση βαραίνει αποκλειστικά τους τελικούς δικαιούχους.
Δύο χρόνια μετά την ανάληψη των καθηκόντων τους, οι σημερινές δημοτικές αρχές δεν μπορούν να επικαλούνται έλλειψη χρόνου ή μεταβατικές δυσκολίες. Η προσπάθεια μετατόπισης των ευθυνών σε υπηρεσίες που ζητούν αποτελέσματα δείχνει περισσότερο αδυναμία διαχείρισης παρά πραγματικό πρόβλημα χρηματοδότησης.
Αν τελικά, το 2026 ή το 2027, χαθούν δεκάδες εκατομμύρια ευρώ για την Ήπειρο, η αιτία θα είναι ξεκάθαρη. Δεν θα πρόκειται για πολιτική επιλογή ή έλλειψη πόρων, αλλά για καθαρή αδυναμία των Δήμων να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις. Γιατί, αυτή τη φορά, τα χρήματα υπάρχουν, αλλά τα έργα όχι.